Een kind kan in een testament worden onterfd. Toch houdt dat kind recht op een minimumbedrag: de legitieme portie. Hetzelfde geldt als een kind in een testament een kleiner erfdeel krijgt dan dit wettelijke minimum. De berekening van die legitieme portie lijkt op het eerste gezicht overzichtelijk, maar wie er echt induikt, merkt al snel dat er meer bij komt kijken dan optellen en aftrekken. Een kladje met wat cijfers is geen onderbouwing waar je een legitimaris mee overtuigt.
Wat is de legitieme portie eigenlijk?
Sinds 2003 kan een kind worden onterfd. Volledig afschaffen van het erfdeel gaat echter niet. Een onterfd kind houdt recht op de legitieme portie, de helft van wat het zonder onterving zou hebben geërfd. De legitimaris moet daar zelf binnen vijf jaar na overlijden een beroep op doen. Doet het kind niets, dan vervalt het recht.
Die portie wordt niet berekend over wat er op de sterfdag nog aan bezittingen is. De wet kijkt breder. Schenkingen die tijdens het leven zijn gedaan, tellen onder voorwaarden mee. Zo voorkom je dat een ouder de legitieme portie uitholt door alles vóór overlijden weg te geven aan andere kinderen of aan derden.
De legitimaire massa is meer dan de boedel
Om de legitieme portie te bepalen, stel je eerst de legitimaire massa vast. Dat is de waarde van de nalatenschap op de sterfdag, vermeerderd met bepaalde giften en verminderd met de schulden. Welke giften meetellen, is geregeld in artikel 4:67 BW.
Giften aan kinderen en kleinkinderen tellen altijd mee, ongeacht wanneer ze zijn gedaan. Voor andere giften gelden beperkingen. Giften binnen vijf jaar voor overlijden tellen mee, net als giften die met een benadelingsoogmerk zijn verricht, giften die de erflater nog had kunnen herroepen, en giften waarvan de volledige genieting pas na overlijden intreedt. Artikel 4:68 BW maakt een uitzondering voor giften aan de echtgenoot: die blijven onder voorwaarden buiten beschouwing.
Het klinkt overzichtelijk, maar in de praktijk is het dat zelden. Is er een schenking op papier gedaan, dan moet de oprenting worden bijgeteld. Is een huis onder de marktwaarde overgedragen? Dan gaat het om het verschil. En dan is er nog de vraag hoe giften binnen een gemeenschap van goederen moeten worden behandeld.
Een voorbeeld uit de praktijk
Stel: een vader overlijdt met een nalatenschap van 180.000 euro. Hij heeft drie kinderen, van wie er één is onterfd. Tijdens zijn leven heeft hij aan de andere twee kinderen ieder 50.000 euro geschonken en een bedrag van 30.000 euro aan een goed doel, vier jaar voor zijn overlijden.
Voor de legitimaire massa tellen de schenkingen aan de kinderen mee, net als de recente schenking aan het goede doel. De massa komt dus uit op 180.000 plus tweemaal 50.000 plus 30.000, samen 310.000 euro. Het erfdeel van ieder kind zou 310.000 gedeeld door drie zijn, ongeveer 103.333 euro. De legitieme portie is de helft daarvan: ongeveer 51.667 euro.
Daarmee is de berekening nog niet klaar. Op die legitieme portie moeten eventuele schenkingen aan de legitimaris zelf in mindering worden gebracht. En de legitieme portie is een vordering in geld, niet een aanspraak op goederen. De timing van de opeisbaarheid ligt vast in de wet, maar kan door de erflater worden verlengd.
Waarom dit geen kladjeswerk is
Bij een berekening als deze gaat het niet alleen om het juiste bedrag. Een legitimaris wil begrijpen waar het getal vandaan komt. De andere erfgenamen willen dat ook. Als de onderbouwing ontbreekt, ontstaat er ruimte voor discussie. En die discussie gaat meestal niet over de cijfers, maar over het gevoel dat er iets niet klopt.
Een professionele berekening vraagt daarom om drie dingen: de juiste juridische kennis, een volledige inventarisatie van schenkingen en giften over meerdere jaren, en een rapportage die voor iedereen te volgen is. Zonder die combinatie wordt een legitieme portie al snel een gebed zonder eind.
De module in het Digitaal Nalatenschapsdossier
Onze RegisterExecuteurs maken voor deze berekening gebruik van een module in het Digitaal Nalatenschapsdossier. De module neemt de RegisterExecuteur stap voor stap mee door de opbouw van de legitimaire massa. Schenkingen, oprentingen, schulden en waarderingsverschillen krijgen ieder hun plek. Wat eruit komt, is een rapport dat je kunt delen met de legitimaris en met de andere erfgenamen.
Deze week volgden de RegisterExecuteurs een training waarin de juridische achtergrond van de legitieme portie en het gebruik van de module samen aan bod kwamen. Het lange verhaal kort: geen kladje dus! Maar een onderbouwde berekening die de weg vrijmaakt voor een afwikkeling waarin iedereen weet waar hij aan toe is.
Meer weten?
Heb je te maken met een situatie waarin de legitieme portie een rol speelt? Een RegisterExecuteur helpt je bij de berekening en zorgt voor een heldere onderbouwing richting alle betrokkenen. Zo voorkom je dat een onterfd kind en de overige erfgenamen op basis van losse aannames tegenover elkaar komen te staan.
Thema's in dit bericht: